بسم الله الرحمن الرحیم

استعاره مفهومي

تفاوت استعاره مفهومی در زبانشناسی شناختی با مجاز عقلی در مبنای سکاکی در علوم ادبی عربی چیست؟

سکاکی در کتابش مفتاح العلوم در فصل پنجم که مجاز عقلی را توضیح میدهد میگوید این حرفها و توضیحات بر اساس نظر مشهور علماء بود اما نزد من «أجعل المجاز كله لغويا» یعنی همه مجازها لغوی است و مجاز عقلی در حقیقت همان استعاره بالکنایة است که مشبه‌به حذف شده و صفات او به مشبه نسبت داده شده، و دقت نظر او اینجاست که مثلا بهار به فاعل و روینده حقیقی تشبیه شده، و سپس فعل او به مشبه نسبت داده شده، و این چیزی نیست جز اینکه ساختار معنایی طبیعت به عنوان مبدء در ساختار معنایی فصول سال تعبیه شده است، همچنین اگر سخنران در سخن گفتنش می‌غرد، پس فضای شیر غرنده جنگل به فضای سخنرانی خطیب زبردست ورود میکند.

سکاکی گفت من همه مجاز را لغوی قرار میدهم، اما اگر در عمق نگاه متفاوت او دقیق شویم شاید بتوانیم بگوییم بر عکس است، یعنی همه مجاز نزد او عقلی میشود، یعنی ما اصلا به نظام لغت و معنای موضوع‌له دست نزدیم، مثلا اگر میگوییم «شیری خطبه میخواند» کلمه شیر را مجازا در معنای مرد شجاع به کار نبردیم، و حتی تصرف در معنای شیر هم نکردیم به اینکه برای شیر دو نوع فرد قائل شویم، فرد موجود در جنگل و فرد موجود در شهر، بلکه دقیقا مرد شجاع را ادعا کردیم که خود همان شیر است، و لذا غرش دارد، یعنی بنابر ادعای ما طبیعی خواهد بود که مرد شجاع غرش داشته باشد، چون ادعا کردیم خود شیر است، پس هیچ تصرف لغوی و زبانی از ما صورت نگرفته و تماما عقلی است.

استعاره مفهومی در زبانشناسی شناختی در قبال استعاره‌ای دیگر در همین رویکرد زبانشناسی است یا در قبال استعاره‌ای دیگر در مبانی دیگر زبانشناسی مثل نقش‌گرا است؟ یعنی آیا در زبانشناسی شناختی چند نوع استعاره داریم؟

استعاره مفهومی در نوع ساختاری آن واضح است، و نقش ساختار دو حوزه مبدء و مقصد در مفهوم سازی روشن است، و نوع استعاره جهتی هم میتوان گفت به نوع استعاره ساختاری برمیگردد، چون شش جهت، یک ساختار هندسی تشکیل میدهد که به عنوان الگوی حوزه مبدء به کار میرود، اما استعاره وجودی یعنی هستی‌شناختی چگونه میتواند استعاره مفهومی باشد در حالی که مبدء در آن اگر یک وجود باشد نمیتواند مشتمل بر ساختار باشد و اگر ساختار درونی آن وجود در نظر گرفته شود پس باز به استعاره ساختاری برمیگردد، بنابر این آیا بهتر نیست بگوییم استعاره مفهومی تنها یک نوع دارد و آن هم استعاره ساختاری است؟

بنابر این میتوان این پرسش را مطرح کرد که آیا این سه نوع استعاره از استقراء به دست آوردند یا بیش از یک استقراء دو صاحب نظریه است؟ یعنی بیشتر از سه نداریم، اما شاید مثالهایی پیدا شود که در اینها نگنجد، مثلا حس باطنی در موارد خیلی واضح نزد تمام بشر، میتواند از مبدء فضایی یا مبدء تجربه حسی اشیاء، کارآیی بیشتر داشته باشد، مثلا «درد» میتواند به عنوان یک مبدء به کار رود، نمیدانم آن را جزء کدام دسته قرار میدهند؟

آیا بعد از این دو دانشمند تا کنون کسانی از زبانشناسان هستند که موردی دیگر را پیشنهاد داده باشند؟

من توجه داشتم که از احساس سوزش در فارسی استفاده نکنم، چون سوزش میتواند از مبدء حسی سوختن چیزی توسط اتش ناشی شده باشد، اما کلمه «درد» را نمیدانم و گمان هم نمیکنم از یک فریم حسی فیزیکی گرفته شده باشد، نظر شما چیست؟ و آیا این وضعیت در سایر لغات غیر فارسی چگونه است؟ یعنی کلمات دال بر حس باطنی آیا از یک حس ظاهری ناشی شده است؟

این پرسش دقیق را بهتر است از رشته عصب‌شناسی هم کمک بگیریم، چون به نظر میرسد احساس درد واضح باشد که تفاوتی با دیدن و شنیدن ندارد بلکه از آنها در جهت تجربه بنیادی بودن برتر است، آیا چنین نیست؟

«بنیادی تر بودن» میتواند معنای دیگری هم داشته باشد، یعنی طوری سیطره بر دستگاه احساس دارد که شخص نمیتواند آن را مثل دیدن و شنیدن و سایر حواس بیرونی، در اختیار خود بگیرد و بتواند خود را از آن منصرف کند، درد احساس همراه ناچاری احساس است.

مقصود من این نبود، منظورم این بود که میتوانیم مثلا چشم خود را ببندیم یا کیسه سیاه ضخیم بر سر بکشیم، و یا گوش خود را به شدت مسدود کنیم، و همچنین سایر حواس، ولی درد را چه میکنیم؟ البته میتوانیم با داروی بی حسی غلبه کنیم، ولی روش متعارف وجود زیستی انسان نیست.

شخصی که کور مادرزاد است و نیز کر مادرزاد و نیز مشکلات پوستی دارد که لامسه و ذائقه و شامه ندارد، آیا احساس درد میکند یا خیر؟ اگر میکند پس درد تحلیل عصب‌شناسی خاص خود دارد.

مقصود از بنیادی‌تر این نیست که سایر حواس به نوعی به او محتاج باشند یا به او برگردند، بلکه منظور تقدم رتبه احساسی آن است، مثلا اگر تمام بخش اعصاب محیطی را حذف کنیم و فقط سیستم اعصاب مرکزی برقرار باشد، میتواند درد پردازش شود و یا تجربه درونی قطع نظر از شکاف تبیین داشته باشد.